Voedselzekerheid

Organiseer onze voedselzekerheid!

FR : Résilience alimentaire

Laten we tijdens deze historische crisis, veroorzaakt door de coronapandemie, onze voedselzekerheid in orde brengen!

Groep van ondertekenaars*

Op 26 maart gaven de Verenigde Naties een waarschuwing: “Coronavirus-insluitingsmaatregelen kunnen een wereldwijd voedseltekort veroorzaken.1« 

De prijzen van bepaalde groenten en fruit stijgen bij de groothandel van meer dan 20% tot meer dan 70%. Er is gebrek aan rijst, meel, pasta … verschillende producten zijn niet op voorraad voor kleine handelaars. Lokale producenten worden plots geconfronteerd met een explosie van bestellingen van boter en andere zuivelproducten. Dan zijn er nog de protesten van vrachtwagenchauffeurs uit verschillende landen die vrezen voor hun gezondheid en wier arbeidsomstandigheden aanzienlijk verslechteren door de sluiting van rustplaatsen en de sanitaire voorzieningen van benzinestations.2 Het zijn misschien minieme signalen, maar ze roepen vragen op bij de spanningen in een voedseldistributiesysteem dat is georganiseerd rond just-in-time stromen (demand flow, n.v.d.v.).3

Hoe zit het met de beschikbare voorraden van essentiële voedingsmiddelen, thuis en in de buurlanden waarvan we afhankelijk zijn? Is er speculatie te vrezen op de voedselmarkten? Vragen die op zeer korte termijn moeten worden beantwoord.

Eind maart lanceerde de Vlaamse regering een oproep om Waalse werknemers aan te trekken naar landbouwbedrijven in het noorden van het land om er het gebrek aan seizoenarbeiders op te vangen. In Frankrijk riep de minister van Landbouw de werklozen op om de boeren op het land te gaan helpen. In Wallonië overwegen groentetelers hun landbouwgrond uit te breiden met het oog op de toegenomen vraag.

Hoe zit het dan met de productiecapaciteit van de gebieden die ons voedsel produceren? Veel arbeiders uit landbouwgebieden in Spanje, Italië of Marokko zullen tijdens het hoogtepunt van de pandemie in quarantaine moeten blijven. Zullen zij dan nog onze broodnodige groenten en fruit kunnen produceren en leveren? Wie houdt zich in ons land met deze problemen bezig?

Op de korte, middellange en lange termijn is onze voedselzekerheid absoluut noodzakelijk. Het verdient dringende aandacht en verantwoordelijkheid van de overheid op alle niveaus.

Deze zaak verdient dan ook de onmiddellijke aandacht van de Belgische Staat. Alle scenario’s moeten nu immers worden overwogen. De coronaviruspandemie is in meer dan één opzicht historisch, in termen van omvang, bewegingssnelheid, reeds zichtbare sociaal-economische effecten en de ongekende aard van de maatregelen die door regeringen over de hele wereld zijn genomen. In deze context zijn wij van mening dat het onverantwoordelijk zou zijn om te rekenen op een lineair verloop van gebeurtenissen. Het voorzorgsbeginsel houdt in dat we mogelijke drempeleffecten anticiperen en ons voorbereiden op eventuele slechter wordende situaties in alle vitale sectoren, door gepaste ad-hoc maatregelen te voorzien, op alle politieke niveaus van het land, in het bijzonder voor zulke essentiele sector als de productie, verwerking, distributie en consumptie van voedsel.

De internationale voedselvoorzieningsketens staan al onder druk wegens de ziekte, maar ook wegens grenssluitingen en de bijhorende beperking van (gast)arbeidersmobiliteit. Bovendien weten we al enkele jaren dat de voedselproductie wordt bedreigd door de opwarming van de aarde, droogte, hittegolven en het geleidelijk verdwijnen van bestuivende insecten, ook in België.4 Het geglobaliseerde agrifood-systeem is daarom bijzonder kwetsbaar voor de systemische schokken veroorzaakt door een pandemie5. Die hebben een drievoudige impact, in termen van vraag, aanbod en distributie. Eerst verschijnen keteneffecten stroomopwaarts en stroomafwaarts in de toelevering. De gevolgen leiden tot terugwerkende effecten, bijvoorbeeld de bezorgde burgers die overconsumeren en op hun beurt de toeleveringsketen onder druk zetten.6 Een pandemie kan daarom trapsgewijze storingen veroorzaken die ons kunnen verrassen en onze voedselzekerheid in gevaar kunnen brengen. Naast crisisbeheersing is het een politieke verantwoordelijkheid om te anticiperen en ervoor te zorgen dat we niet machteloos zijn als dergelijke systeemschokken zich voordoen.

Voedselzekerheid in België is een essentiële kwestie. De kwantiteit, diversiteit, kwaliteit en toegankelijkheid van ons voedsel — waarbij we de toegankelijkheid voor iedereen willen benadrukken — is essentieel voor onze gezondheid en de consolidatie van onze immuniteit tegen de waarschijnlijke opeenvolgende golven van het coronavirus. We denken dat deze zekerheid in solidariteit moet worden overwogen, met het besef van onze onderlinge afhankelijkheden op planetaire schaal en rekening houdend met de situatie van de bevolking die het meest kwetsbaar is voor klimaatverandering. We denken met name aan Oost-Afrika, dat dit jaar met een verschrikkelijke sprinkhanenplaag wordt geconfronteerd, waardoor de inwoners van deze regio in een situatie van acute voedselonzekerheid terechtkomen.7 Maar we merken ook op dat internationale solidariteit helaas kwetsbaar is, ook op Europees niveau, en we zijn overtuigd van het belang van een « territoriaal voedselbestendigheidsbeleid », toegepast op het niveau van het land, onze regio’s en tot op lokaal niveau.

De Belgische federatie van de voedingsindustrie (Fevia) en Waalse en Vlaamse landbouwfederaties (FWA en Boerenbond) vroegen op 17 maart aan de federale en regionale overheden om « de agrovoedingssector te erkennen als van vitaal belang en alle crisismaatregelen te nemen die nodig zijn om de bedrijfscontinuïteit te garanderen, waardoor vitale voorraden worden gegarandeerd, maar ook het verlies van verse producten wordt voorkomen.”8 Om deze continuïteit van de voedseldistributie te garanderen, riepen zij op tot duidelijke communicatie van de overheden, het vrije verkeer van werknemers, het handhaven van open grenzen en de mogelijkheid om arbeidskrachten te werven om mogelijke tekorten op te vangen. Op 26 maart lanceerde Fevia in samenwerking met regionale arbeidsbureaus een wervingscampagne voor de voedingsindustrie.9 Hoewel wij positief staan tegenover dit initiatief, menen we dat het onvoldoende is om het probleem in dit stadium aan te pakken. België moet zo snel mogelijk een minimale voedselautonomie hebben.

We staan aan het begin van het landbouwproductieseizoen, maar er is geen minuut te verliezen. Dagelijks nemen tuinders, landbouwers, veredelaars en alle betrokkenen bij de agrifoodsystemen beslissingen die onze productiecapaciteiten voor de komende maanden vastleggen. Niet alle gewassen zijn eetbaar voor de mens, landbouwgronden kunnen niet van de ene dag op de andere worden uitgebreid en zaaien dient op specifieke data te gebeuren.

Daarom zijn we beschikbaar om premier Sophie Wilmès te steunen bij de oprichting van een interfederale task force die verantwoordelijk is voor de voedselzekerheid, die voor iedereen toegankelijk is, en voor het voorbereiden van een voedselbestendigheidsbeleid voor het land, volgens verschillende kritische scenario’s.

Dit houdt in dat wordt voorzien in een noodplan voor eerlijke en verenigde voedselsoevereiniteit om de voorziening van de Belgen te verzekeren in het geval dat de internationale handel niet langer volstaat. De nodige maatregelen moeten in alle transparantie op de website van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu aangekondigd worden. In die zin willen we weten of prijzen, voorraden en aanbodstromen onderworpen zijn aan rigoureuze en onafhankelijke monitoring. De eerste taak van een task force zou zijn om in samenwerking met alle belanghebbenden te zorgen voor nauwgezette en onafhankelijke monitoring van prijstrends, het niveau van de voorraden en de soepelheid van de toevoerstromen. Het moet ook de vraag naar en het aanbod van intra-Belgische voeding beoordelen, een inventaris van de geteelde landoppervlakte (statisch en dynamisch) opstellen, maatregelen plannen om moestuinen en de voedselgebieden snel uit te breiden, de investeringen verhogen om de werkgelegenheid in de landbouw te ondersteunen en lokale verwerkingscapaciteiten voor producten te identificeren.

Ook kan worden onderzocht hoe leveringscontracten tussen gemeenschappen en lokale producenten kunnen worden aangemoedigd; hoe een coöperatieve economische dynamiek kan worden ondersteund die producenten, verwerkers en consumenten in onze gebieden met elkaar verbindt; hoe « voedselgordels » rond steden en op het platteland kunnen worden ontwikkeld; welke maatregelen moeten worden genomen om werkgelegenheid in de landbouw te verhogen, zoals een dienstencheque-systeem voor landbouwers, tuinders en landarbeiders of hoe de oprichting van een dynamisch netwerk voor zaadbeheer kan worden ondersteund…

Deze coronaviruscrisis heeft duidelijk gemaakt wat de hiërarchie van beroepen is die het meest essentieel zijn voor onze samenleving. Onder hen zijn landbouwers en tuinders en we weten hoe slecht ze tegenwoordig worden betaald. Het veiligstellen van het inkomen van degenen die ons van voedsel voorzien, is daarom van fundamenteel belang.

Daar komt nog bij dat de geschiedenis van grote crises, waaronder wereldwijde conflicten, het belang illustreert van lokale voedselproductie en diversificatie van toeleveringsketens om de algehele veerkracht van het systeem te vergroten. De Nationale Veiligheidsraad moet rekening houden met de mogelijkheid voor kwekers om de bevolking te voorzien van planten en zaailingen, zodat zij die een tuin hebben, zo snel mogelijk een moestuin kunnen aanleggen.

Deze voorbeelden dekken slechts enkele aspecten van de vraag. Er moet rekening worden gehouden met de relatie tussen regionale voedselbestendigheid en nationale veiligheid. Het vereist de mobilisatie van een vastberaden politieke wil, adequate interdisciplinaire vaardigheden en de middelen voor de staat om de rol van wereldwijde strateeg en lokale facilitator te spelen. De veerkracht die de huidige crisis van ons op urgente wijze vereist, vormt een belangrijk onderdeel van dat wat we gezamenlijk moeten opbouwen in het licht van de uitdagingen op het gebied van klimaat, energie en biodiversiteit. Een noodzaak en een kans die we onverwijld moeten grijpen: bescherm de burgers van ons land door de kennis en expertise van academici, beleid, economische en associatieve actoren te poolen en te organiseren om een « voedselzekerheidsgordel » te garanderen.10

Ten slotte roepen we de overeheden op om de discussie op Europees niveau te brengen om een ​​resoluut duurzaam en verenigd gemeenschappelijk voedselbeleid te voeren en op te nemen in het kader van de VN-verklaring over de rechten van landbouwers, die toegang tot grond en zaden en voedselsoevereiniteit garandeert voor elk land.11

Als u zich bij de ondertekenaars van deze brief wil voegen, dan kan u de petitie hier ondertekenen:

https://framaforms.org/organisons-notre-securite-alimentaire-1586166455

Georges Allaert, Emeritus Hoogleraar ruimtelijke planning en -economie, UGent

Philippe Baret, hoogleraar aan de Universiteit van Louvain

Thomas Block, Directeur Centrum voor Duurzame Ontwikkeling en Hoofddocent Vakgroep Politieke Wetenschappen, UGent

Gauthier Chapelle, auteur, landbouwkundig ingenieur en doctor in biologie

Cédric Chevalier, management-ingenieur en econoom, co-auteur van Déclarons l’état d’urgence écologique

Eric Corijn, Emeritus Hoogleraar Sociale en Culturele Geografie

Olivier De Schutter, medevoorzitter van het International Panel of Experts on Sustainable Food Systems (IPES-Food)

Joachim Declerck, Gastprofessor ontwerp en transitie UGent, Directeur Architecture Workroom

Michiel Dehaene, Hoofddocent stedenbouw, UGent

Nicolas Dendoncker, geograaf, professor aan de Universiteit van Namen, hoofdauteur van het IPBES

Joost Dessein, Hoofddocent vakgroep Landbouweconomie, UGent, geaffilieerd lid van het Centrum voor Duurzame ontwikkeling, UGent

Patrick Dupriez, landbouwkundig ingenieur, voorzitter van Etopia

Corentin Hecquet, doctor in milieuwetenschappen, specialist op het gebied van zaadnetwerken

Julie Hermesse, doctor in politieke en sociale wetenschappen, onderzoeksassistente aan de Universiteit van Leuven

Chris Kesteloot, Emeritus Professor sociale en economische geografie, KU Leuven

Hans Leinfelder, Hoofddocent Onderzoeksdepartement Archtictuur – P.PUL, KU Leuven

Marc Lemaire, landbouwkundig ingenieur, Coalition Kaya

Frank Moulaert, Emeritius Professor ruimtelijke planning, KU Leuven

Frank Nevens, Docent duurzame landbouw, Faculteit Bio-Ingenieurswetenschappen, UGent

Pierre Ozer, onderzoeker in milieuwetenschappen en milieubeheer, ULiège, medestichter van het Festival Nourrir Liège

Henk Renting, Docent-onderzoeker Stedelijke Voedselsystemen, Aeres Hogeschool Almere

Pierre M. Stassart, landbouwkundig ingenieur, hoogleraar milieusociologie aan de Universiteit van Luik

Raphaël Stevens, auteur, onderzoeker, expert op het gebied van systeemrisico’s en veerkracht

Erik Swyngedouw, Landbouwkundig Ingenieur, Professor Geografie University of Manchester, Visiting Professor Universiteit van Wageningen, Ere-doctor Universiteit van Roskilde (DK) en Malmö Universiteit (SW)

Julie Van Damme, coördinatrice van de Cellule transversale de Recherches en Agriculture biologique van het CRA-W

Sylvie Van Damme, Docent landschaps- en tuinarchitectuur en landschapsontwikkeling, Hogeschool Gent

Barbara Van Dyck, Associate professor Centre of Agroecology, Water and Resilience, Coventry University

Jean-Pascal van Ypersele, hoogleraar aan de Universiteit van Louvain

Marjolein Visser, geassocieerd hoogleraar, Chair of AgroEcologie, Université Libre de Bruxelles

1 F. Harvey, « Coronavirus measures could cause global food shortage, UN warns », The Guardian, 26 mars 2020, https://bit.ly/2QS0jy4

2 « Coronavirus: les routiers appelés à exercer leur droit de retrait à partir de lundi », AFP, 28 mars 2020. https://bit.ly/3dCNEZF

3 Merk op dat deze spanning duidelijk elders bestaat. De prijs van de zak rijst van 20 kg ging in enkele weken in Rwanda van 25.000 naar 35.000 frank. Een ramp!

4 « World food security increasingly at risk due to “unprecedented” climate change impact, new UN report warns », UN News, 8 août 2019. https://news.un.org/en/story/2019/08/1043921

5 J.R. Rohr et al., « Emerging human infectious diseases and the links to global food production », Nature Sustainability, vol. 2, n° 6, juin 2019, p. 445 ; M.J. Puma et al., « Assessing the evolving fragility of the global food system », Environmental Research Letters, vol. 10, n° 2, 2015, p. 024007.

6 J.-P. Rodrigue, The Geography of Transport Systems, 5th edition, Routledge, 2020. https://bit.ly/2ycropb

7 « More funding needed to combat locust swarms ‘unprecedented in modern times’ », UN News, 25 février 2020, https://news.un.org/en/story/2020/02/1058041

8 N. Courant, « Continuer à garantir la production et l’approvisionnement alimentaires pendant la crise du coronavirus », Fevia, 17 mars 2020. https://bit.ly/3dAEcpF

9 A. Grooten, « Travailler dans l’industrie alimentaire ? », Fevia, 26 mars 2020. https://bit.ly/2QTCxC1.

10 Soortgelijke initiatieven bestaan over de hele wereld. Zie bijvoorbeeld in Frankrijk de ontwerpresolutie in toepassing van artikel 34-1 van de grondwet over « voedselbestendigheid van gebieden en nationale veiligheid », geregistreerd bij het voorzitterschap van de senaat op 20 juni 2019. http: // www.senat.fr/leg/ppr18-588.pdf

11 United Nations Declaration on the Rights of Peasants and Other People Working in Rural Areas as Adopted by the General Assembly, 17 December 2019 in Resolution 73/165. https://undocs.org/en/A/RES/73/165